110. rocznica sformowania III Brygady Legionów Polskich w Piotrkowie

• 
• 

4 lutego 2025

W dniu 16 sierpnia 1914 r. w Krakowie powstał Naczelny Komitet Narodowy (NKN), będący z założenia najwyższą polską władzą wojskową, polityczną i skarbową. Jego Departament Wojskowy (DW) stanowił najistotniejszą komórkę z punktu widzenia dążeń Polaków do odzyskania niepodległości. Początkowo DW NKN często zmieniał miejsce swej lokalizacji, aby ostatecznie w lutym 1915 r. zawitać do Piotrkowa. Na wybór tego miasta wpływ miało kilka czynników, a zwłaszcza bliskość Warszawy oraz dogodne warunki lokalowe, panujące w niedawnej stolicy guberni piotrkowskiej.

Piotrków w okresie I wojny światowej stał się jednym z najważniejszych ośrodków niepodległościowych w kraju. Już jesienią 1914 r. piotrkowianie spotkali się z legionistami, którzy przybyli tu wraz z przedstawicielami Polskiej Organizacji Narodowej (PON). Działacze ci podjęli trud organizacji pierwszych komisariatów i punktów werbunkowych, mających zasilić Legiony Polskie. W dwa dni po powstaniu komisariatu PON w Piotrkowie, w dniu 14 października 1914 r. zorganizowano w kinie „Czary” pierwszy wiec publiczny z udziałem 500 osób. W jego trakcie głos zabrali m.in. Gustaw Daniłowski (oficer 1 pułku legionów), Witold Jodko-Narkiewicz i Juliusz Kaden-Bandrowski. Prowadzona w regionie akcja werbunkowa przyniosła pierwsze efekty w postaci 81 ochotników. Ostatecznie w końcu listopada 1914 r. PON podporządkowała się NKN.

W zakresie tworzenia oddziałów polskich, w Piotrkowie funkcjonowały okresowo trzy najważniejsze instytucje powołane do tego celu: Komenda Legionów Polskich, Komenda Grupy Legionów oraz DW NKN. W samym mieście oraz okolicznych miejscowościach stacjonowały poszczególne oddziały legionowe. W związku z tym w Piotrkowie pojawiały się i działały osoby znane doskonale z historii – w tym ówczesny płk. Władysław Sikorski (szef DW NKN), Józef Beck (późniejszy Minister Spraw Zagranicznych II RP), czy mjr./ppłk Bolesław Roja (organizator i dowódca 4 pułku piechoty legionów).

Lokalizacja w Piotrkowie ważnych ośrodków legionowych wpłynęła również na decyzję rozbudowy w regionie oddziałów zbrojnych. W kwietniu 1915 r. w okolicach Rozprzy rozpoczęto formowanie 4 pp na bazie batalionu uzupełniającego z 2 pp. Oddział ten udało się sformować do połowy lipca 1915 r. W tym samym okresie podjęto również trud organizacji kolejnej jednostki legionowej – 6 pp, a w majątku Belzatka formowano równolegle baterię artylerii. Oddziały te weszły w skład nowoutworzonej III Brygady Legionów Polskich, która 1915 r. opuściła Piotrków udając się na front. Cennym materiałem, ukazującym działalność instytucji legionowych oraz napływu ochotników do Piotrkowa, jest przechowywany w zasobie Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim rejestr mężczyzn, którzy w latach 1915-1916 przybywali do miasta w celu zaciągnięcia się do polskich oddziałów.

W początkach 1917 r. nastąpiła reorganizacja werbunku na terenach Królestwa. Ochotnicy mieli być teraz werbowani nie do Legionów, lecz do polskiej armii. 26 stycznia 1917 r. Centralne Biuro Werbunkowe przeniesione zostało do Warszawy, przestając być agendą NKN. W kilka dni później, 29 stycznia 1917 r. Komisja Wykonawcza NKN podjęła decyzję o likwidacji wszystkich swych agend – w tym DW. W ocenie dwuletniej jego pracy, na szczególną uwagę zasługuje nie ilość zwerbowanych jego staraniem osób, lecz właśnie potężna akcja propagandowo-informacyjna.

W zasobie Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim odnaleźć można wiele dokumentów, plakatów, fotografii, odnoszących się do szeroko pojętej doli piotrkowian i Piotrkowa w latach 1914-1918. Wśród nich szczególne miejsce zajmują materiały  „legionowe”. Prezentowany w ramach niniejszej wystawy wybór dokumentacji z tamtych lat, jest też formą zaproszenia do poznawania bogatych dziejów Piotrkowa Trybunalskiego, zapisanych w materiałach archiwalnych.

 

Mapa powiatu piotrkowskiego z okresu okupacji austrowęgierskiej z dyslokacją jednostek wojskowych.

 

Zawiadomienie o otwarciu w Piotrkowie Komisariatu Polskiej Organizacji Narodowej, Piotrków 12.10.1914 r.

 

Ogłoszenie o zaciągu do „Wojsk Polskich”, Piotrków 12.10.1914 r.

 

Afisz informacyjny Biura Werbunkowego w Piotrkowie.

 

Jeden z kwestionariuszy legionistów.

 

Pismo z informacją o stanie kadrowym oddziałów legionowych w Piotrkowie w kwietniu 1916 r.

 

Józef Beck (późniejszy minister spraw zagranicznych) oraz Ryszard Adamowicz, Piotrków 1915 r.

 

Oficerowie Departamentu Wojskowego NKN, Piotrków 1915 r.

 

Wręczenie sztandaru sztabowi 4 pułku piechoty, Łochyńsko koło Piotrkowa 14.07.1915 r.

 

Otwarcie herbaciarni dla legionistów, Piotrków 19.03.1915 r.

 

Procesja Bożego Ciała w Piotrkowie z udziałem Legionistów, 1915 r.

 

Żołnierze 4 pułku piechoty Legionów przed wymarszem - msza polowa w Piotrkowie, 1915 r.

 

Sztambuch Kazimiery Strzeleckiej zawierający wpisy żołnierzy Legionów Polskich, 1915-1918.

 

Rozkaz Komendy Grupy Legionów Polskich, Piotrków 26.09.1915 r.

 

Jeden z arkuszy rejestru ochotników do Legionów Polskich w latach 1915-1916.

Maciej Hubka